Rozdział 13 

Natura, Podmiot Radości i Świadomość

13.01-02*

arjuna uvaca

prakrtim purusam caiva    ksetram ksetra-jnam eva ca

etad veditum icchami    jnanam jneyam ca keśava

śri-bhagavan uvaca

idam śariram kaunteya    ksetram ity abhidhiyate

etad yo vetti tam prahuh    ksetra-jna iti tad-vidah

arjunah uvaca - Arjuna rzekł; prakrtim - natura; purusam - podmiot radości; ca - również; eva - na pewno; ksetram - pole; ksetra-jnam - znawca ciała; eva - na pewno; ca - również; etat - wszystko to; veditum - zrozumieć; icchami - pragnę; jnanam - wiedza; jneyam - przedmiot wiedzy; ca - również; keśava - O Krsno; śri-bhagavan uvaca - Najwyższa Osoba Boga rzekł; idam - to; śariram - ciało; kaunteya - O synu Kunti; ksetram - pole; iti - w ten sposób; abhidhiyate - jest nazywany, etat - to; yah - kto; vetti - wie; tam - on; prahuh - jest nazywany, ksetra-jnah - znawca pola; iti - w ten sposób; tat-vidah - przez tych, którzy wiedzą.

13.01-02   Arjuna rzekł: Mój drogi Krsno, chciałbym wiedzieć, co to jest prakrti (natura), purusa (podmiot radości), pole i znawca tego pola. Chciałbym wiedzieć również, czym jest wiedza i co jest jej przedmiotem. Najwyższa Osoba Boga rzekł: To ciało, o synu Kunti, jest nazywane polem. A ten, kto zna to ciało, nazywany jest znawcą pola.

13.01-02 Znaczenie: Arjuna pragnie dowiedzieć się, co to jest

prakrti, czyli natura;

purusa – podmiot radości;

ksetra – pole;

ksetra-jna – jego znawca.

Pyta również, czym jest wiedza i co jest przedmiotem wiedzy. Krsna odpowiedział, że polem nazywane jest to ciało. A ten kto je zna, nazywany jest znawcą pola. Ciało to jest dla uwarunkowanej duszy polem działalności. Uwarunkowana dusza uwikłana jest w materialną egzystencję i usiłuje panować nad naturą materialną. Wobec tego, odpowiednio do swojej możliwości dominowania nad tą materialną naturą, otrzymuje ona jakieś pole działalności. Tym polem działalności jest ciało. A czym jest ciało? Ciało utworzone jest ze zmysłów. Uwarunkowana dusza pragnie czerpać przyjemność z zadowalania zmysłów i stosownie do swoich możliwości w tym względzie otrzymuje ona odpowiednie ciało, czyli pole działalności. Dlatego ciało nazywane jest ksetra – polem działania dla uwarunkowanej duszy. Osoba, która utożsamia się z ciałem, nazywana jest ksetra-jna – znawcą pola. Zrozumienie różnicy pomiędzy polem i jego znawcą, czyli ciałem i znawcą tego ciała, nie jest niczym trudnym. Każdy może zauważyć, iż od dzieciństwa do starości ciało jego podlega wielu zmianom. A jednak jest on ciągle tą samą osobą. Jest więc różnica pomiędzy znawcą pola działania i właściwym polem działania. Żywa, uwarunkowana dusza może zatem bez trudu zrozumieć, iż jest czymś różnym od ciała. Na początku zostało powiedziane – dehino 'smin – że żywa istota przebywa wewnątrz ciała. I ciało to zmienia się z ciała niemowlęcia na ciało dziecka, z ciała dziecka na ciało młodzieńca, z ciała młodzieńca na ciało starca – i osoba będąca jego właścicielem zdaje sobie sprawę z tych przemian. Właściciel jest więc wyraźnie ksetra-jna. Czasami ktoś stwierdza "Jestem szczęśliwy" "Jestem mężczyzną", "Jestem kobietą", "Jestem psem", "Jestem kotem" itd. Są to cielesne desygnaty znawców pola. Ale znawca różny jest od ciała. Mimo iż używamy tak wielu różnych przedmiotów: naszych ubrań itd., wiemy, że jesteśmy czymś oddzielnym od rzeczy, których używamy. Podobnie, po niewielkich rozważaniach zrozumiemy również, iż jesteśmy czymś różnym od tego ciała. Ja, ty czy ktokolwiek inny, kto posiada ciało, jest zwany ksetra-jna, znawcą pola działania, a ciało jest nazywane ksetra, polem samych czynności.

    Pierwsze sześć rozdziałów Bhagavad-gity opisuje znawcę ciała (żywą istotę) i pozycję, w której będąc usytuowanym, można zrozumieć Najwyższego Pana. Środkowe rozdziały Gity opisują Najwyższą Osobę Boga oraz związek pomiędzy duszą indywidualną i Duszą Najwyższą w służbie oddania. Rozdziały te wyraźnie podkreślają wyższą pozycję Najwyższej Osoby Boga i zależność duszy indywidualnej. Żywe istoty są zależne w każdych warunkach, ale zapominając o tym, cierpią. Kiedy, dzięki pobożnym czynom, zostaną oświecone, wtedy zbliżają się do Najwyższego Pana w różnym charakterze: jako dotknięte nieszczęściem, potrzebujące pieniędzy, nękane ciekawością, poszukujące wiedzy. To również zostało opisane. Teraz, zaczynając od Rozdziału Trzynastego, dowiemy się, w jaki sposób żywa istota wchodzi w kontakt z naturą materialną i w jaki sposób zostaje wyzwolona przez Najwyższego Pana poprzez różnego rodzaju procesy: działanie dla rezultatów, kultywowanie wiedzy i pełnienie służby oddania. Mimo iż żywa istota jest całkowicie różna od ciała materialnego, w jakiś sposób wiąże się z nim. To zostanie również wytłumaczone.

13.03*

ksetra-jnam capi mam viddhi    sarva-ksetresu bharata

ksetra-ksetrajnayor jnanam    yat taj jnanam matam mama

ksetra-jnam - znawca pola; ca - również; api - na pewno; mam - Mnie; viddhi - zna; sarva - wszystko; ksetresu - na polach ciał; bharata - O synu Bharaty, ksetra - pole działania (ciało); ksetra-jnayoh - i znawca pola; jnanam - wiedza o; yat - ta, która; tat - ta; jnanam - wiedza; matam - opinia; mama - Moja.

13.03   O potomku Bharaty, powinieneś wiedzieć, że Ja jestem również znawcą przebywającym we wszystkich ciałach. Zaś poznanie ciała materialnego i jego właściciela nazywane jest wiedzą. Takie jest Moje zdanie.

13.03 Znaczenie: Kiedy dyskutujemy o ciele materialnym, jego właścicielu, duszy i Duszy Najwyższej, to znajdujemy trzy różne tematy do rozważania: Pana, żywą istotę i materię. Na każdym polu działania, w każdym ciele, znajdują się dwie dusze: dusza indywidualna i Dusza Najwyższa. Ponieważ Dusza Najwyższa jest kompletną ekspansją Najwyższej Osoby Boga, Krsny, Krsna mówi: "Ja jestem również znawcą, ale nie indywidualnym znawcą ciała. Ja jestem znawcą najwyższym. Obecny jestem w każdym ciele jako Paramatma, czyli Dusza Najwyższa."

    Kto dokładnie studiuje pole działania i znawcę tego pola, ten – według tej Bhagavad-gity – może dojść do wiedzy.

    Pan mówi: "Ja jestem znawcą pola działania w każdym indywidualnym ciele." Indywidualna dusza może być znawcą swojego własnego ciała, ale nie posiada ona wiedzy o innych ciałach. Najwyższa Osoba Boga, który obecny jest we wszystkich ciałach jako Dusza Najwyższa, posiada pełną wiedzę o tych ciałach. Zna On wszystkie ciała w różnych gatunkach życia. Jakiś obywatel może wiedzieć wszystko o swoim skrawku ziemi, ale król zna nie tylko swój pałac, ale i wszelką własność swoich poszczególnych poddanych. Podobnie, ktoś może być indywidualnym właścicielem swego ciała, ale Najwyższy Pan jest właścicielem wszystkich ciał. Król jest pierwszym właścicielem królestwa, natomiast poddany jest właścicielem wtórnym. W podobny sposób Najwyższy Pan jest najwyższym właścicielem wszystkich ciał.

    Ciało złożone jest ze zmysłów. Najwyższy Pan jest Hrsikeśą, to znaczy "kontrolerem wszystkich zmysłów", tak jak król jest pierwszym kontrolerem wszelkiej działalności państwa, a obywatele są wtórnymi kontrolerami. Pan mówi też: "Ja jestem również znawcą." To znaczy, że jest On znawcą najwyższym; natomiast dusza indywidualna zna jedynie swoje określone ciało. Literatura wedyjska oznajmia:

ksetrani hi śarirani    bijam capi śubhaśubhe

tani vetti sa yogatma    tatah ksetra-jna ucyate

To ciało nazywane jest ksetra, a wewnątrz niego mieszka właściciel tego ciała i Najwyższy Pan, który zna zarówno ciało, jak i jego właściciela. Dlatego nazywany jest On znawcą wszystkich pól. Różnica pomiędzy polem działania, znawcą działania i najwyższym znawcą działania została opisana w sposób następujący. Doskonała wiedza o konstytucji ciała, konstytucji duszy indywidualnej i konstytucji Duszy Najwyższej nazywana jest w literaturze wedyjskiej jnana. Takie jest zdanie Krsny. Zrozumienie jednoczesnej tożsamości i odmienności duszy i Duszy Najwyższej jest wiedzą. Kto nie rozumie pola działania i znawcy tego pola działania, ten nie posiada doskonałej wiedzy. Należy zrozumieć pozycję prakrti (natury) i purusy – tego, kto raduje się tą naturą, oraz iśvary – czyli znawcy, który kontroluje zarówno naturę, jak i duszę indywidualną, i panuje nad nimi. Nie należy mylić tych trzech kategorii, różnych pod względem możliwości. Nie należy mylić malarza z obrazem czy sztalugą. Ten materialny świat, który jest polem działania, jest naturą; korzystającą z tej natury (radującą się nią) jest żywa istota, a ponad nimi dwiema jest najwyższy kontroler, Osoba Boga. Mówi się w języku wedyjskim (Śvetaśvatara Upanisad 1.12): bhokta bhogyam preritaram ca matva; sarvam proktam tri-vidham brahmam etat. Są trzy koncepcje Brahmana: prakrti jest Brahmanem jako pole działania, Brahmanem jest też jiva (dusza indywidualna), która próbuje kontrolować naturę materialną, i Brahmanem jest również kontroler ich obu, który jest rzeczywistym kontrolerem.

    W rozdziale tym zostanie też wytłumaczone, że spośród dwóch znawców jeden jest omylny, podczas gdy drugi jest nieomylny. Jeden jest najwyższym, a drugi jest zależny. Ten, kto uważa, że ci dwaj znawcy pola są jednym i tym samym, zaprzecza Najwyższej Osobie Boga, który bardzo wyraźnie oznajmia tutaj: "Ja jestem również znawcą pola działania." Kto myli sznur z wężem, ten nie posiada wiedzy. Są różne ciała i różni właściciele tych ciał. Ta różnorodność ciał istnieje dlatego, ponieważ każda indywidualna dusza ma indywidualną skłonność do panowania nad naturą materialną. Jednak w nich wszystkich Najwyższy obecny jest jako kontroler. Znaczące jest słowo ca, które wskazuje na ogólną liczbę ciał. Takie jest zdanie Śrila Baladevy Vidyabhusany. Krsna jest Duszą Najwyższą, obecną w każdym ciele obok duszy indywidualnej. Krsna mówi tutaj wyraźnie, że Dusza Najwyższa jest kontrolerem zarówno pola działania, jak i ograniczonego podmiotu radości.

13.04*

tat ksetram yac ca yadrk ca    yad-vikari yataś ca yat

sa ca yo yat-prabhavaś ca    tat samasena me śrnu

tat - to; ksetram - pole działania; yat - co; ca - również; yadrk - jakie jest; ca - również; yat - co mają; vikari - zmiany; yatah - z których; ca - również; yat - co; sah - on; ca - również; yah - kto; yat - co mając; prabhavah - oddziaływanie; ca - również; tat - to; samasena - pokrótce; me - ode Mnie; śrnu - dowiedz się.

13.04   Teraz proszę posłuchaj Mojego krótkiego opisu tego pola działania: jego konstytucji, zmian, którym ono podlega, tego, gdzie jest wytwarzane; kim jest jego znawca i jakie jest jego oddziaływanie.

13.04 Znaczenie: Pan opisuje pole działania i jego znawcę w ich konstytucjonalnych pozycjach. Należy wiedzieć, w jaki sposób zbudowane jest to ciało, z jakich elementów się składa, pod czyją kontrolą działa, jakim zmianom podlega, jaka jest przyczyna i powód tych zmian, jaki jest ostateczny cel indywidualnej duszy i jaka jest jej prawdziwa forma. Należy również wiedzieć, jakie są różnice pomiędzy duszą indywidualną a Duszą Najwyższą, znać ich różnorodne oddziaływania, ich moce itd. Bhagavad-gitę powinno się poznawać bezpośrednio z opisów danych przez Najwyższą Osobę Boga – a wtedy wszystko będzie jasne. Należy jednak być ostrożnym, by nie uznać Najwyższej Osoby Boga, przebywającego w każdym ciele, za tożsamego z indywidualną duszą, czyli jivą. Byłoby to podobne zrównaniu wszechmocnego z bezsilnym.

13.05*

rsibhir bahudha gitam    chandobhir vividhaih prthak

brahma-sutra-padaiś caiva    hetumadbhir viniścitaih

rsibhih - przez mędrców; bahudha - na wiele sposobów; gitam - opisany, chandobhih - przez hymny wedyjskie; vividhaih - różne; prthak - różnie; brahma-sutra - Vedanty; padaih - przez aforyzmy, ca - również; eva - na pewno; hetu-madbhih - z przyczyną i skutkiem; viniścitaih - pewny;

13.05   Tę wiedzę o polu działania i znawcy działania opisało wielu mędrców w różnych pismach wedyjskich – szczególnie w Vedanta-sutrze – z wszelkim uzasadnieniem przyczyny i skutku.

13.05 Znaczenie: Najwyższym autorytetem w tłumaczeniu tej wiedzy jest Najwyższa Osoba Boga, Krsna. Jednakże jest rzeczą naturalną, iż uczeni naukowcy i wysokie autorytety zawsze powołują się na autorytety wcześniejsze. Krsna tłumaczy najbardziej kontrowersyjny punkt, mianowicie dualizm i niedualizm duszy i Duszy Najwyższej, odwołując się do świętego pisma Vedanty, które przyjmowane jest za autorytet. Najpierw stwierdza, iż to co On mówi zgodne jest z tym, co mówią mędrcy. Jeśli chodzi o mędrców, to oprócz Niego Samego wielkim mędrcem jest Vyasadeva, autor Vedanta-sutry, która w doskonały sposób tłumaczy dualizm. Ojciec Vyasadevy, Paraśara, który również był wielkim mędrcem, pisze w swoich religijnych księgach: aham tvam ca tathanye... "My – ty, ja i różne żywe istoty – wszyscy jesteśmy transcendentalni, mimo iż przebywamy w ciałach materialnych. Teraz jesteśmy istotami upadłymi i zależnymi od trzech sił natury materialnej, odpowiednio do naszej różnej karmy. Wskutek tego niektóre z żywych istot znajdują się na wyższym poziomie, inne natomiast posiadają naturę niższą. Przyczyną istnienia natury wyższej i niższej jest ignorancja. Natury te manifestują się w nieograniczonej liczbie żywych istot. Ale Dusza Najwyższa, który jest nieomylny, nie jest skażony tymi trzema cechami natury materialnej i jest transcendentalny." W podobny sposób tę różnicę pomiędzy duszą, Duszą Najwyższą a ciałem przedstawiają oryginalne Vedy, a szczególnie Katha Upanisad. Przedmiot ten wytłumaczyło wielu mędrców, pomiędzy którymi głównym jest Paraśara.

    Słowo chandobhih odnosi się do różnej literatury wedyjskiej. Taittiriya Upanisad, na przykład, która jest działem Yajur Vedy, opisuje naturę, żywą istotę i Najwyższą Osobę Boga.

    Jak oznajmiono wcześniej, ksetra jest polem działania i są dwa rodzaje ksetra-jna: indywidualna żywa istota i najwyższa żywa istota. Jak oznajmia Taittiriya Upanisad (2.9), brahma puccham pratistha. Istnieje manifestacja energii Najwyższego Pana, znana jako anna-maya, w której dana istota zależna jest tylko od pożywienia, pozwalającego jej przetrwać. Jest to materialistyczna realizacja Najwyższego. Następnie jest prana-maya; to znaczy, że po zrealizowaniu Najwyższej Absolutnej Prawdy w pożywieniu, istota ta może zrealizować Prawdę Absolutną w symptomach życia, czyli formach życia. W manifestacji jnana-maya realizacja przekracza symptomy życia i wznosi się do punktu myślenia, odczuwania i woli. Następnym etapem realizacji jest realizacja Brahmana, zwana vijnana-maya, poprzez którą odróżnia się symptomy życia i myślenia od samej żywej istoty. Ostatnim i najwyższym etapem jest ananda-maya, realizacja wszechradosnej natury. Tak więc istnieje pięć stopni realizacji Brahmana, które nazywa się brahma puccham. Trzy pierwsze spośród nich – anna-maya, prana-maya i jnana-maya – związane są z polem działania żywej istoty. Transcendentalnym do wszystkich tych pól działania jest Najwyższy Pan, który nazywany jest ananda-maya. W Vedanta-sutrze Najwyższy nazywany jest również ananda-mayo 'bhyasat: Najwyższa Osoba Boga jest z natury pełen szczęścia, i aby radować się tym transcendentalnym szczęściem, rozwija się On w manifestacje:

vijnana-maya,

prana-maya,

jnana-maya i

anna-maya.

Na polu działania żywa istota uważana jest za podmiot radości, a czymś różnym od niej jest ananda-maya. Oznacza to, że jeśli żywa istota decyduje się czerpać radość w połączeniu z ananda-mayą, wtedy osiąga doskonałość. Taki jest prawdziwy obraz Najwyższego Pana jako najwyższego znawcy pola, żywej istoty, będącej znawcą uzależnionym, i natury pola działania. Prawdy tej należy poszukiwać w Vedanta-sutrze, czyli Brahma-sutrze.

    Zostało tutaj wspomniane, że kody Brahma-sutry zostały ułożone odpowiednio do przyczyny i efektu. Do sutr tych, czy aforyzmów, zaliczają się:

na viyad aśruteh (2.3.2),

natma śruteh (2.3.18) i

parat tu tac-chruteh (2.3.40).

Pierwszy aforyzm wskazuje na pole działania, drugi na żywą istotę, a trzeci na Najwyższego Pana, summum bonum pomiędzy wszystkimi manifestacjami różnych żywych istot.

13.06-07*

maha-bhutany ahankaro    buddhir avyaktam eva ca

indriyani daśaikam ca    panca cendriya-gocarah

iccha dvesah sukham duhkham    sanghataś cetana dhrtih

etat ksetram samasena    sa-vikaram udahrtam

maha-bhutani - wielkie elementy, ahankarah - fałszywe ego; buddhih - inteligencja; avyaktam - niezamanifestowany; eva - na pewno; ca - również; indriyani - zmysły; daśa-ekam - jedenaście; ca - również; panca - pięć; ca - również; indriya-go-carah - przedmioty zmysłów; iccha - pragnienie; dvesah - nienawiść; sukham - szczęście; duhkham - nieszczęście; sanghatah - połączenie; cetana - symptomy życia; dhrtih - przekonanie; etat - wszystko to; ksetram - pole działania; samasena - ogółem; sa-vikaram - z interakcjami; udahrtam - zilustrowane.

13.06-07   Pięć wielkich elementów, fałszywe ego, inteligencja, niezamanifestowane, dziesięć zmysłów i umysł, pięć przedmiotów zmysłów, pragnienie, nienawiść, szczęście, nieszczęście, suma, symptomy życia i przekonania – wszystko to razem uważane jest za pole działania i jego interakcje.

13.06-07 Znaczenie: Według wszystkich autorytatywnych stwierdzeń wielkich mędrców, hymnów wedyjskich i aforyzmów z Vedanta-sutry, komponenty tego świata można rozumieć w ten sposób. Najpierw są:

ziemia,

woda,

ogień,

powietrze i

eter.

Jest to pięć wielkich elementów (maha-bhuta).

Następnie jest

fałszywe ego,

inteligencja i

niezamanifestowany stan trzech sił natury materialnej.

Potem jest pięć zmysłów służących zdobywaniu wiedzy:

oczy,

uszy,

nos,

język i

skóra.

Następnie pięć zmysłów czynnych:

głos,

nogi,

ręce,

odbyt i

narządy płciowe.

Ponad zmysłami jest umysł, który znajduje się wewnątrz i może być nazywany zmysłem wewnętrznym. Więc razem z umysłem jest jedenaście zmysłów. Następnie jest pięć przedmiotów zmysłów:

zapach,

smak,

forma,

dotyk i

dźwięk.

Suma tych dwudziestu czterech elementów nazywana jest polem działania. Jeśli ktoś przestudiuje analitycznie te dwadzieścia cztery elementy, będzie mógł wtedy bardzo dobrze zrozumieć pole działania. Następnie jest

pożądanie,

nienawiść,

przyjemność, i

ból,

które są interakcjami reprezentującymi pięć wielkich elementów w ciele "wulgarnym". Symptomy życia, reprezentowane przez świadomość i przekonania, są manifestacją ciała subtelnego – umysłu, ego i inteligencji. Te subtelne elementy wchodzą w zakres pola działania.

    Pięć wielkich elementów jest wulgarną reprezentacją fałszywego ego, które z kolei reprezentuje pierwotny stan fałszywego ego fachowo zwany koncepcją materialistyczną, czyli tamasa-buddhi, inteligencją w ignorancji. Ta z kolei reprezentuje niezamanifestowany stan trzech sił materialnej natury. Te niezamanifestowane siły natury materialnej nazywane są pradhana.

    Kto pragnie dokładnie poznać te dwadzieścia cztery elementy i ich wzajemne oddziaływania, powinien bardziej dokładnie przestudiować tę filozofię. Bhagavad-gita daje tylko wiadomości sumaryczne.

    Ciało jest reprezentantem wszystkich tych czynników i podlega ono sześciu zmianom, mianowicie:

rodzi się, rośnie, trwa przez pewien czas, wytwarza produkty uboczne, następnie zaczyna słabnąć i w ostatnim stadium ginie. Zatem pole jest nietrwałą, materialną rzeczą. Jednakże ksetra-jna, znawca tego pola, jego właściciel, jest czymś odmiennym.

13.08-12*

amanitvam adambhitvam    ahimsa ksantir arjavam

acaryopasanam śaucam    sthairyam atma-vinigrahah

indriyarthesu vairagyam    anahankara eva ca

janma-mrtyu-jara-vyadhi-    duhkha-dosanudarśanam

asaktir anabhisvangah    putra-dara-grhadisu

nityam ca sama-cittatvam    istanistopapattisu

mayi cananya-yogena    bhaktir avyabhicarini

vivikta-deśa-sevitvam    aratir jana-samsadi

adhyatma-jnana-nityatvam    tattva-jnanartha-darśanam

etaj jnanam iti proktam    ajnanam yad ato 'nyatha

amanitvam - pokora; adambhitvam - wolność od dumy; ahimsa - łagodność; ksantih - tolerancja; arjavam - prostota; acarya-upasanam - przyjęcie bona fide mistrza duchowego; śaucam - czystość; sthairyam - nieugiętość; atma-vinigrahah - samokontrola; indriya-arthesu - zmysłów; vairagyam - wyrzeczenie; anahankarah - wolność od fałszywego egoizmu; eva - na pewno; ca - również; janma - narodziny; mrtyu - śmierć; jara - starość; vyadhi - i choroba; duhkha - niedola; dosa - błąd; anudarśanam - przestrzeganie; asaktih - bez przywiązania; anabhisvangah - wolny od związków; putra - do syna; dara - żony; grha-adisu - domu itd.; nityam - bezustanny; ca - również; sama-cittatvam - równowaga; ista - pożądany; anista - niepożądany; upapattisu - osiągnąwszy, mayi - Mnie; ca - również; ananya-yogena - przez czystą służbę oddania; bhaktih - oddanie; avyabhicarini - bezustanna; vivikta - w ustronne; deśa - miejsca; sevitvam - dążąc; aratih - bez przywiązania; jana-samsadi - dla ogółu ludzi; adhyatma - właściwy dla duszy, jnana - w wiedzy, nityatvam - wieczność; tattva-jnana - wiedza o prawdzie; artha - dla przedmiotu; darśanam - filozofia; etat - wszystko to; jnanam - wiedza; iti - w ten sposób; proktam - oznajmiłem; ajnanam - niewiedza; yat - to, które; atah - od tego; anyatha - inny.

13.08-12   Pokora; wolność od dumy; łagodność; tolerancja; prostota; przyjęcie bona fide mistrza duchowego; czystość; wytrwałość; samokontrola; wyrzeczenie się przedmiotów zadowalania zmysłów, wolność od fałszywego ego; świadomość zła płynącego z narodzin i śmierci, starości i choroby; brak przywiązania; wolność od uwikłania się sprawami dzieci, żony, domu i innych rzeczy; równowaga wobec zdarzeń przyjemnych i nieprzyjemnych; niezachwiane i czyste oddanie dla Mnie; drżenie do zamieszkania w ustronnym miejscu; brak przywiązania do rzesz ludzkich; uznanie znaczenia samorealizacji i filozoficzne poszukiwanie Absolutnej Prawdy – wszystko to uważam za wiedzę, a wszystko poza tym – za ignorancję.

13.08-12 Znaczenie: Niektórzy mniej inteligentni ludzie błędnie uważają taki proces wiedzy za interakcje pola działania. W rzeczywistości jednak jest to prawdziwy proces wiedzy. Kto przyjmuje ten proces, ten ma możliwość zbliżenia się do Prawdy Absolutnej. Nie jest to wzajemne oddziaływanie dwudziestu czterech elementów opisanych wcześniej, a raczej środek do uniezależnienia się od nich. Wcielona dusza jest uwięziona w ciele, które jest powłoką zbudowaną z dwudziestu czterech elementów, a środkiem do wydostania się z niej jest proces wiedzy opisany tutaj. Ze wszystkich opisów tego procesu wiedzy, najistotniejsza jest pierwsza linijka jedenastego wersetu: mayi cananya-yogena bhaktir avyabhicarini: proces wiedzy kończy się czystą służbą oddania dla Pana. Jeśli ktoś nie przyjmie albo nie jest w stanie przyjąć transcendentalnej służby oddania, to pozostałe dziewiętnaście elementów nie ma praktycznie żadnej wartości. A kto pełni służbę oddania w pełnej świadomości Krsny, ten automatycznie rozwija w sobie dziewiętnaście pozostałych cech. Jak oznajmia Śrimad-Bhagavatam (5.18.12), yasyasti bhaktir bhagavaty akincana sarvair gunais tatra samasate surah. Wszystkie dobre cechy wiedzy rozwijają się w tym, kto osiągnął stan służby oddania. Istotną rzeczą, tak jak mówi o tym werset ósmy, jest przyjęcie mistrza duchowego. Jest to rzeczą najważniejszą, nawet dla tego, kto pełni służbę oddania. Życie transcendentalne zaczyna się od momentu przyjęcia bona fide mistrza duchowego. Najwyższa Osoba Boga, Śri Krsna, wyraźnie tutaj mówi, iż ten proces wiedzy jest rzeczywistą drogą. Wszelkie spekulacje poza nim są nonsensem.

    Jeśli chodzi o wiedzę przedstawioną tutaj, to jej elementy mogą być analizowane w sposób następujący:

pokora oznacza, iż nie powinniśmy ubiegać się o szacunek innych. Materialna koncepcja życia czyni nas bardzo spragnionymi otrzymywania honorów, ale z punktu widzenia człowieka posiadającego wiedzę – który wie, że nie jest tym ciałem – jakikolwiek honor czy dyshonor w stosunku do ciała nie ma żadnego znaczenia. Nie należy zatem ubiegać się o takie złudne, materialne wartości. Ludzie pragną być sławni z powodu wyznawanej religii i dlatego czasami zdarza się, że nie rozumiejąc zasad religijnych wchodzą do jakiejś grupy, która w rzeczywistości nie przestrzega zasad religijnych, i następnie chcą uchodzić za mentorów religijnych. Jeśli komuś rzeczywiście zależy na prawdziwym postępie duchowym, to powinien mieć możliwość sprawdzenia swojego postępu, a można to zrobić przyjmując za kryterium cechy wymienione w wersetach od ósmego do dwunastego.

    Łagodność na ogół rozumie się jako niezabijanie i nieszkodzenie ciału, lecz w rzeczywistości łagodność oznacza nieprzysparzanie innym trosk. Ludzie na ogół usidleni są przez ignorancję, tkwiąc bardzo mocno w materialnej koncepcji życia, i bezustannie cierpią z powodu różnych materialnych bolączek. Jeśli więc ktoś nie prowadzi ich do wiedzy duchowej, praktykuje przemoc. Należy zatem czynić wszystko w celu dostarczenia ludziom prawdziwej wiedzy, tak aby będąc oświeconymi, mogli uwolnić się z materialnych sideł. To właśnie nazywa się łagodnością.

    Tolerancja oznacza, że trzeba umieć znosić zniewagi i obrazy ze strony innych. Kto zaangażowany jest w kultywację wiedzy duchowej, ten będzie spotykał się z wieloma zniewagami i brakiem szacunku ze strony innych. Można się tego spodziewać, gdyż taka jest konstytucja natury materialnej. Nawet taki chłopiec jak Prahlada, który już w wieku pięciu lat był zaangażowany w kultywację wiedzy duchowej, narażony był ciągle na niebezpieczeństwo, albowiem ojciec zaczął sprzeciwiać się jego oddaniu. Wielokrotnie usiłował go zabić, ale Prahlada tolerował go. Może więc być wiele przeszkód na naszej drodze do postępu duchowego, lecz powinniśmy być tolerancyjni i wytrwale kontynuować nasz wysiłek.

    Prostota oznacza, że należy być tak prostolinijnym i bezpośrednim, aby móc bez dyplomacji mówić prawdę, nawet wrogowi. Jeśli chodzi o przyjęcie mistrza duchowego, to jest to rzeczą zasadniczą, gdyż bez instrukcji bona fide mistrza duchowego nie można zrobić postępu w wiedzy duchowej. Do mistrza duchowego należy zbliżyć się z całą pokorą i służyć mu z oddaniem, tak aby go zadowolić i uzyskać jego błogosławieństwo. Jako że bona fide mistrz duchowy jest reprezentantem Krsny, to pobłogosławiony przez niego uczeń zrobi natychmiastowy postęp, nawet jeśli nie postępuje on według regulujących zasad. Również przestrzeganie zasad będzie łatwiejsze dla tego, kto służy mistrzowi duchowemu bez zastrzeżeń.

    Czystość jest istotna dla postępu w życiu duchowym. Są dwa rodzaje czystości: zewnętrzna i wewnętrzna. Czystość zewnętrzna polega na kąpaniu się, ale dla czystości wewnętrznej należy zawsze myśleć o Krsnie i intonować

Hare Krsna, Hare Krsna, Krsna Krsna, Hare Hare;

Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare.

Proces ten oczyszcza umysł z nagromadzonego brudu przeszłej karmy.

    Wytrwałość oznacza determinację w czynieniu postępu w życiu duchowym. Bez takiej determinacji nie można zrobić wyraźnego postępu.

Samokontrola oznacza, iż nie należy przyjmować niczego, co jest szkodliwe na ścieżce postępu duchowego. Należy przyzwyczaić się do tego, i odrzucać wszystko, co nie idzie w parze z takim postępem. Jest to prawdziwym wyrzeczeniem. Zmysły są tak mocne, iż zawsze nakłaniają nas do tego, co sprawia im przyjemność. Nie należy jednak spełniać tych zmysłowych pragnień, które nie są konieczne. Powinno się zaspokajać tylko te potrzeby zmysłów, które pomogą utrzymać ciało w gotowości do wypełniania jego obowiązków koniecznych do postępu w życiu duchowym. Najważniejszym i najbardziej trudnym do kontrolowania zmysłem jest język. Jeśli ktoś jest w stanie kontrolować język, wtedy bez trudu może kontrolować też i inne zmysły. Funkcją języka jest smakowanie i wibrowanie. Dlatego należy angażować go w smakowanie pozostałości pożywienia ofiarowanego Krsnie oraz intonowanie Hare Krsna. Jeśli chodzi o oczy, to powinny one oglądać jedynie piękną postać Krsny. Będzie to kontrolowaniem oczu. Podobnie, uszy należy angażować w słuchanie o Krsnie, a nos w wąchanie kwiatów ofiarowanych Krsnie. Jest to proces służby oddania, a zatem Bhagavad-gita po prostu tłumaczy tutaj naukę służby oddania, ona bowiem jest głównym i jedynym celem. Nieinteligentni komentatorzy Gity starają się skierować umysł czytelnika na inne tematy, ale nie ma innego tematu w Bhagavad-gicie poza służbą oddania.

    Fałszywe ego oznacza utożsamianie się z własnym ciałem. Kiedy ktoś rozumie, że nie jest tym ciałem, ale czystą duszą, jest to prawdziwym ego. Ego istnieje. Potępiane jest fałszywe ego, ale nie ego prawdziwe. Literatura wedyjska (Brhad-aranyaka Upanisad 1.4.10) mówi: aham brahmasmi. Ja jestem Brahmanem, jestem duchem. To "Ja jestem", świadomość jaźni, istnieje również w wyzwolonym stanie samorealizacji. Tym poczuciem, że "jestem" jest ego, ale kiedy to "jestem" odnoszone jest do tego fałszywego ciała – jest to ego fałszywe. Natomiast kiedy istota jaźni odnosi się do rzeczywistości, to jest to ego prawdziwe. Są filozofowie, którzy mówią, iż powinniśmy pozbyć się naszego ego, co jest zupełnie niemożliwe, jako że ego oznacza tożsamość. Nie powinniśmy natomiast błędnie utożsamiać się z ciałem.

    Należy spróbować zrozumieć niedolę narodzin, śmierci, starości i choroby. Opisy narodzin możemy znaleźć w różnorodnej literaturze wedyjskiej. Świat nienarodzonego, pobyt dziecka w łonie matki, jego cierpienia itd., bardzo obrazowo opisuje Śrimad-Bhagavatam. Należy w pełni zrozumieć, iż narodziny są bardzo bolesne. Ponieważ zapomnieliśmy o tym, jak bardzo cierpieliśmy w łonie matki, nie próbujemy rozwiązać problemu narodzin i śmierci. Podobnie i śmierć łączy się z wieloma różnego rodzaju cierpieniami, o których również jest mowa w autorytatywnych pismach. Należy o tym dyskutować. Jeśli chodzi o starość i choroby, to każdy doświadcza tego praktycznie. Nikt nie chce chorować i nikt nie pragnie starości, ale nie można tego uniknąć. Dopóki nie będziemy mieć pesymistycznego poglądu na życie materialne – rozważając niedole narodzin, śmierci, starości i choroby – dopóty nie będzie w nas również zapału do zrobienia postępu w życiu duchowym.

    Jeśli chodzi o nieprzywiązywanie się do dzieci, żony i domu – to nie oznacza to, iż powinniśmy wyzbyć się dla nich uczuć. Są to naturalne przedmioty uczucia, ale kiedy nie sprzyjają one postępowi duchowemu, wtedy nie należy być do nich przywiązanym. Najlepszą metodą uczynienia domu przyjemnym jest świadomość Krsny. Jeśli ktoś jest w pełni świadomy Krsny, może uczynić swój dom bardzo szczęśliwym, gdyż ten proces świadomości Krsny jest rzeczą bardzo łatwą. Należy jedynie intonować

Hare Krsna, Hare Krsna, Krsna Krsna, Hare Hare;

Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare,

przyjmować pozostałości pokarmu ofiarowanego Krsnie, prowadzić dyskusje na tematy takich ksiąg, jak Bhagavad-gita i Śrimad-Bhagavatam i zaangażować się w wielbienie Bóstw. Te cztery rzeczy uczynią dom szczęśliwym. Należy nauczyć członków rodziny żyć w ten sposób. Cała rodzina może rano i wieczorem razem intonować:

Hare Krsna, Hare Krsna, Krsna Krsna, Hare Hare;

Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare.

Jeśli ktoś ukształtuje życie rodzinne w ten sposób, korzystny dla rozwijania świadomości Krsny, z przestrzeganiem tych czterech zasad, wtedy nie będzie potrzeby porzucania życia rodzinnego i przyjmowania wyrzeczonego porządku życia. Życie rodzinne należy jednak porzucić wtedy, kiedy nie sprzyja ono postępowi duchowemu. Dla realizacji Krsny i dla Jego służby należy poświęcić wszystko, tak jak to zrobił Arjuna. Arjuna nie chciał zabijać członków swojej rodziny, ale kiedy zrozumiał, iż są oni przeszkodą w jego realizacji Krsny, zaakceptował instrukcje Pana, walczył i zabił ich. Ale w żadnym wypadku nie należy przywiązywać się do szczęścia czy nieszczęścia życia rodzinnego, gdyż w tym świecie nie można nigdy być w pełni szczęśliwym czy całkowicie nieszczęśliwym.

    Szczęście i nieszczęście są w życiu materialnym czynnikami współistniejącymi. Należy nauczyć się je tolerować, tak jak to radzi Bhagavad-gita. Nie jesteśmy w stanie powstrzymać przychodzącego i odchodzącego szczęścia i nieszczęścia, więc nie należy być przywiązanym do materialistycznego sposobu życia. Należy pozostawać zrównoważonym w obu wypadkach. Na ogół, kiedy otrzymujemy jakieś pożądane rzeczy, jesteśmy bardzo szczęśliwi. A kiedy spotyka nas coś niepożądanego, jesteśmy przygnębieni. Lecz kiedy będziemy na platformie duchowej, rzeczy te nie będą nas już wzruszać. Aby osiągnąć ten stan, musimy bezustannie pełnić służbę oddania. Niewzruszona służba oddania polega na zaangażowaniu się w dziewięć procesów: intonowanie, słuchanie, wielbienie, ofiarowywanie pokłonów itd., opisanych w ostatnim wersecie Rozdziału Dziewiątego. Należy praktykować ten proces.

    Gdy ktoś pogrążony jest w życiu duchowym, w naturalny sposób nie chce on przebywać z materialistami. Byłoby to niezgodne z jego naturą. Można sprawdzić siebie samego, poprzez zamieszkanie w odludnym miejscu, bez niepożądanego towarzystwa, i przekonać się w ten sposób, jak bardzo jest się skłonnym do życia w samotności. Oczywiście wielbiciela Pana nie pociągają niepotrzebne sporty, chodzenie do kina czy pełnienie jakichś funkcji społecznych, gdyż rozumie on, że jest to jedynie stratą czasu. Jest wielu badaczy, naukowców i filozofów, którzy zajmują się studiowaniem życia seksualnego, czy jakimiś innymi tematami, ale według Bhagavad-gity takie prace badawcze i spekulacje filozoficzne nie mają żadnej wartości. W mniejszym lub większym stopniu jest to pozbawione sensu. Według Bhagavad-gity, rozum filozoficzny ma służyć zgłębianiu natury duszy. Również badania powinny służyć temu celowi. To właśnie polecane jest tutaj.

    Jeśli chodzi o samorealizację, to wyraźnie zostało tutaj powiedziane, iż szczególnie praktyczna jest bhakti-yoga. A jeśli chodzi o oddanie, to należy rozważyć związek pomiędzy Duszą Najwyższą i duszą indywidualną. Dusza indywidualna i Dusza Najwyższa nie mogą być jednym, przynajmniej w koncepcji bhakti, koncepcji życia w służbie oddania. Jak to zostało wyraźnie oznajmione, ta służba duszy indywidualnej dla Duszy Najwyższej jest wieczna, nityam. Więc bhakti, czyli służba oddania, jest wieczna. Należy być mocnym w tym filozoficznym przekonaniu.

    Śrimad-Bhagavatam (1.2.11) tłumaczy: vadanti tat tattva-vidas tattvam yaj jnanam advayam "Ci, którzy są rzeczywistymi znawcami Prawdy Absolutnej, wiedzą, że Najwyższa Jaźń realizowana jest w trzech różnych fazach: jako Brahman, Paramatma i Bhagavan." Bhagavan jest ostatnim słowem w realizacji Prawdy Absolutnej. Zatem należy wznieść się do platformy rozumienia Najwyższej Osoby Boga i następnie zaangażować się w służbę oddania dla Pana. To właśnie jest doskonałością wiedzy.

    Zaczynając od praktykowania pokory aż do punktu realizacji Najwyższej Prawdy, Absolutnej Osoby Boga, proces ten podobny jest do klatki schodowej wiodącej od parteru aż do ostatniego piętra. Na klatce tej znajduje się wiele osób, niektóre z nich dotarły do pierwszego piętra, inne do drugiego, trzeciego itd. Lecz dopóki ktoś nie dotrze do piętra ostatniego, którym jest poznanie Krsny, to znajduje się na niższym etapie wiedzy. Jeśli ktoś chce współzawodniczyć z Bogiem i jednocześnie zrobić postęp w wiedzy duchowej, na pewno będzie sfrustrowany. Wyraźnie zostało powiedziane, iż bez pokory niemożliwe jest osiągnięcie wiedzy. A już uważanie siebie za Boga jest najbardziej niebezpiecznym rodzajem pychy. Mimo iż żywa istota jest bezustannie kopana przez nieugięte prawa natury materialnej, to jednak nadal z powodu ignorancji, myśli: "Jestem Bogiem". Zatem pokora, amanitva, jest początkiem wiedzy. Należy więc być pokornym i wiedzieć, iż jest się poddanym Najwyższego Pana. Kto buntuje się przeciwko Najwyższemu Bogu, ten staje się zależny od natury materialnej. Należy uświadomić sobie tę prawdę i być o niej święcie przekonanym.

13.13*

jneyam yat tat pravaksyami    yaj jnatvamrtam aśnute

anadi mat-param brahma    na sat tan nasad ucyate

jneyam - przedmiot poznania; yat - który; tat - ten; pravaksyami - wytłumaczę; yat - który; jnatva - znając; amrtam - nektar, aśnute - smakuje; anadi - bez początku; mat param - podporządkowany Mnie; brahma - duch; na - ani nie; sat - przyczyna; tat - to; na - ani nie; asat - skutek; ucyate - jest nazywany.

13.13   Wytłumaczę ci teraz przedmiot wiedzy, przez poznanie którego skosztujesz wieczności. Nie ma on początku i Mnie jest podległy. Nazywany jest Brahmanem – duchem. I leży on ponad przyczyną i skutkiem tego materialnego świata.

13.13 Znaczenie: Pan wytłumaczył pole działania i znawcę tego pola. Wytłumaczył również proces poznania znawcy pola działania. Teraz objaśni On przedmiot wiedzy – najpierw duszę, a potem Duszę Najwyższą. Przez poznanie znawcy, zarówno duszy, jak i Duszy Najwyższej, można spróbować nektaru życia. Jak zostało to wytłumaczone w Rozdziale Drugim, żywa istota jest wieczna. Potwierdzono to również tutaj. Nie ma żadnego określonego momentu narodzin jivy. Nikt też nie może prześledzić historii manifestacji jivatmy z Najwyższego Pana. Zatem nie posiada ona początku. Potwierdza to literatura wedyjska: na jayate mriyate va vipaścit (Katha Upanisad 1.2.18). Znawca ciała nigdy nie rodzi się ani nie umiera, i jest pełen wiedzy.

    Najwyższy Pan, jako Dusza Najwyższa, również został określony w literaturze wedyjskiej (Śvetaśvatara Upanisad 6.16) jako pradhana-ksetrajna-patir guneśah, główny znawca ciała i Pan trzech sił natury materialnej. W smrti jest powiedziane: dasa-bhuto harer eva nanyasyaiva kadacana. Żywe istoty są wiecznymi sługami Najwyższego Pana. Potwierdził to również w Swoich naukach Pan Caitanya. Zatem opis Brahmana w tym wersecie odnosi się do duszy indywidualnej, i kiedy słowo Brahman stosuje się do żywej istoty, należy rozumieć, że jest ona vijnana-brahma, przeciwieństwem ananda-brahmy. Ananda-brahma jest Najwyższym Brahmanem, Osobą Boga.

13.14*

sarvatah pani-padam tat    sarvato 'ksi-śiro-mukham

sarvatah śrutimal loke    sarvam avrtya tisthati

sarvatah - wszędzie; pani - ręce; padam - nogi; tat - to; sarvatah - wszędzie; aksi - oczy; śirah - głowy; mukham - twarze; sarvatah - wszędzie; śruti-mat - mając uszy; loke - w świecie; sarvam - wszystko; avrtya - przykrywając; tisthati - istnieje;

13.14   Wszędzie są Jego ręce, nogi, oczy, Jego głowy i twarze, wszędzie są Jego uszy. W taki oto sposób istnieje Dusza Najwyższa, przenikając wszystko.

13.14 Znaczenie: Tak jak słońce rozprzestrzenia swoje nieograniczone promienie, w podobny sposób przejawia się Dusza Najwyższa, czyli Najwyższa Osoba Boga. Istnieje On w ten sposób w Swojej wszechprzenikającej formie i w Nim spoczywają wszystkie żywe istoty, począwszy od pierwszego wielkiego nauczyciela, Brahmy, a skończywszy na maleńkich mrówkach. Jest nieograniczona ilość głów, nóg, rąk, oczu i nieograniczona ilość żywych istot. Wszystkie one spoczywają w i na Duszy Najwyższej. Zatem Dusza Najwyższa jest wszechprzenikająca. Indywidualna dusza nie może powiedzieć, że wszędzie są jej ręce, nogi i oczy. Nie jest to możliwe. Zaś mniemanie, że to tylko z powodu tymczasowej ignorancji nie jest ona świadoma wszechobecności swoich członków, i że stan ten uświadomi sobie z chwilą osiągnięcia właściwej wiedzy jest sprzeczne. Skoro bowiem została uwarunkowana przez naturę materialną, to oznacza to, że nie jest ona najwyższą. Najwyższy różny jest od duszy indywidualnej. Najwyższy Pan może rozprzestrzenić Swoje ręce bez ograniczenia, czego dusza indywidualna nie jest w stanie zrobić. W Bhagavad-gicie Pan mówi, że jeśli ktoś ofiaruje Mu kwiat, owoc albo trochę wody, On przyjmie to. Jeśli jednak Pan znajduje się daleko, to jak może przyjmować te rzeczy? Na tym polega wszechmoc Pana. Nawet chociaż przebywa On w Swojej własnej siedzibie – bardzo, bardzo daleko od Ziemi – może wyciągnąć rękę i przyjąć wszystko cokolwiek zostało Mu ofiarowane. Taka jest Jego moc. W Brahma-samhicie (5.37) jest powiedziane, goloka eva nivasaty akhilatma-bhutah: mimo iż zawsze zajęty rozrywkami na Swojej transcendentalnej planecie, jest On wszechprzenikający. Indywidualna dusza nie może twierdzić, że jest wszechprzenikająca. Zatem werset ten opisuje Duszę Najwyższą, Osobę Boga, nie zaś duszę indywidualną.

13.15*

sarvendriya-gunabhasam    sarvendriya-vivarjitam

asaktam sarva-bhrc caiva    nirgunam guna-bhoktr ca

sarva - wszystkich; indriya - zmysłów; guna - jakości; abhasam - pierwotne źródło; sarva - wszystkie; indriya - zmysły; vivarjitam - będące bez; asaktam - bez przywiązania; sarva-bhrt - utrzymujący każdego; ca - również; eva - na pewno; nirgunam - bez cech materialnych; guna-bhoktr - pan gun; ca - również.

13.15   Będąc oryginalnym źródłem wszystkich zmysłów, Sam (Dusza Najwyższa) nie posiada zmysłów. Utrzymuje wszystkie żywe istoty, a mimo to wolny jest od przywiązania. Będąc ponad siłami natury materialnej, jest jednocześnie panem ich wszystkich (gun natury materialnej).

13.15 Znaczenie: Najwyższy Pan, mimo iż jest źródłem wszystkich zmysłów żywych istot, Sam nie posiada zmysłów materialnych, takich jakie posiadają żywe istoty. W rzeczywistości dusze indywidualne mają zmysły duchowe, które w uwarunkowanym stanie życia przykryte są elementami materialnymi i dlatego czynności zmysłowe przejawiają się poprzez materię. Natomiast zmysły Najwyższego Pana nie są przykryte w ten sposób. Jego zmysły są transcendentalne i dlatego nazywane są nirguna. Guna oznacza siły natury materialnej, ale Jego zmysły nie są przykryte przez materię. Należy zrozumieć to, iż Jego zmysły nie są podobne do naszych. Chociaż On jest źródłem wszelkich naszych czynności zmysłowych, Jego zmysły są transcendentalne i nie są skażone materialnie. Wspaniale zostało to wytłumaczone w Śvetaśvatara Upanisad (3.19) w wersecie: apani-pado javano grahita. Najwyższa Osoba Boga nie ma rąk skażonych materialnie, ale ma Swoje ręce, którymi przyjmuje wszystko cokolwiek jest Mu ofiarowane. Taka jest różnica pomiędzy duszą uwarunkowaną a Duszą Najwyższą. Nie ma On oczu materialnych, ale oczy posiada – w przeciwnym wypadku jak mógłby widzieć? Widzi On wszystko: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Obecny jest On w sercu żywej istoty i wie, co zrobiliśmy w przeszłości co robimy teraz i co oczekuje nas w przyszłości. Potwierdza to również Bhagavad-gita: On zna wszystko, ale nikt nie zna Jego. Jest powiedziane, iż Najwyższy Pan nie ma nóg takich, jakie my posiadamy, ale może On podróżować w przestrzeni, gdyż posiada nogi duchowe. Innymi słowy, Pan nie jest bezosobowy. Posiada On oczy, nogi, ręce i wszystko inne; a ponieważ my jesteśmy integralnymi cząstkami Najwyższego Pana, również to mamy. Ale Jego ręce, nogi, oczy i zmysły nie są zanieczyszczone przez naturę materialną.

    Bhagavad-gita również zapewnia, że kiedy Pan pojawia się, pojawia się takim, jakim jest naprawdę, dzięki Swojej wewnętrznej mocy. Nie jest On zanieczyszczony przez energię materialną, ponieważ jest Panem energii materialnej. Literatura wedyjska informuje, iż całe Jego ciało jest duchowe. Ma On Swoją wieczną formę nazywaną sac-cid-ananda-vigraha i pełen jest wszelkich bogactw i mocy. Jest właścicielem wszelkich bogactw i wszelkich energii. Jest On najbardziej inteligentny i posiada wszelką wiedzę. Są to niektóre z cech Najwyższej Osoby Boga. On utrzymuje wszystkie żywe istoty i jest świadkiem wszystkich ich czynów. Z literatury wedyjskiej możemy dowiedzieć się, że Najwyższy Pan jest zawsze transcendentalny. Mimo iż nie widzimy Jego głowy, twarzy, rąk, nóg – On je posiada. Postać Pana będziemy mogli zobaczyć wtedy, kiedy wzniesiemy się do platformy transcendentalnej. Lecz teraz, kiedy nasze zmysły są zanieczyszczone materialnie, jest to niemożliwe. Dlatego impersonaliści, którzy nadal są zanieczyszczeni materialnie, nie mogą zrozumieć Osoby Boga.

13.16*

bahir antaś ca bhutanam    acaram caram eva ca

suksmatvat tad avijneyam    dura-stham cantike ca tat

bahih - na zewnątrz; antah - wewnątrz; ca - również; bhutanam - wszystkich żywych istot; acaram - nieruchome; caram - poruszające się; eva - również; ca - i; suksmatvat - będąc subtelnym; tat - to; avijneyam - niepoznawalny; dura-stham - z dala; ca - również; antike - blisko; ca - i; tat - to.

13.16   Najwyższa Prawda istnieje wewnątrz i na zewnątrz wszystkich żywych istot, ruchomych i nieruchomych. Ponieważ jest subtelny, nie można poznać Go ani zobaczyć mocą zmysłów materialnych. Mimo iż jest bardzo daleko, jest również blisko wszystkiego.

13.16 Znaczenie: Z literatury wedyjskiej dowiadujemy się, że Narayana, Najwyższa Osoba, przebywa zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz każdej żywej istoty. Jest On obecny zarówno w świecie duchowym, jak i materialnym. Mimo iż jest bardzo daleko, to jednak jest w pobliżu nas. Oznajmia to literatura wedyjska. Asino duram vrajati śayano yati sarvatah (Katha Upanisad 1.2.21). Ponieważ zawsze pogrążony jest On w szczęściu transcendentalnym, nie możemy zrozumieć, w jaki sposób cieszy się On Swoimi pełnymi bogactwami. Nie możemy zobaczyć ani zrozumieć tego za pomocą materialnych zmysłów. Dlatego w języku wedyjskim mówi się, że aby Go zrozumieć, nasz umysł i zmysły materialne muszą przestać działać. Kto jednak oczyścił swój umysł i zmysły poprzez praktykowanie świadomości Krsny w służbie oddania, ten może oglądać Go bez przerwy. Brahma-samhita oznajmia, że wielbiciel, który rozwinął miłość do Najwyższego Boga, może oglądać Go zawsze. Również Bhagavad-gita potwierdza (11.54), że zobaczyć i zrozumieć Go można jedynie poprzez służbę oddania. Bhaktya tv ananyaya śakyah.

13.17*

avibhaktam ca bhutesu    vibhaktam iva ca sthitam

bhuta-bhartr ca taj jneyam    grasisnu prabhavisnu ca

avibhaktam - bez podziału; ca - również; bhutesu - w każdej żywej istocie; vibhaktam - podzielony; iva - jak gdyby, ca - również; sthitam - usytuowany; bhuta-bhartr - utrzymujący wszystkie żywe istoty; ca - również; tat - to; jneyam - należy zrozumieć; grasisnu - pochłaniając; prabhavisnu - rozwijając; ca - również.

13.17   Mimo iż zdaje się On być (Dusza Najwyższa) podzielonym pomiędzy wszystkie istoty, nigdy nie ulega podziałowi, zawsze jednym będąc. Chociaż utrzymuje każdą żywą istotę, to wiedz, że On wytwarza wszystko i wszystko pochłania.

13.17 Znaczenie: Pan usytuowany jest w każdym sercu jako Dusza Najwyższa. Czy to znaczy, że rozdzielił się On na części? Nie. W rzeczywistości jest On jednym. Często podawany jest przykład słońca: słońce w południe usytuowane jest w swoim miejscu. Jeśli jednak udamy się pięć tysięcy mil w każdym kierunku i zapytamy: "Gdzie jest słońce?", każdy odpowie, iż świeci ono nad jego głową. Literatura wedyjska podaje ten przykład, aby wykazać, że chociaż jest On niepodzielny, to zdaje się być rozdzielonym. Również powiedziane jest w literaturze wedyjskiej, że Visnu, mimo iż jeden, dzięki Swojej wszechmocy obecny jest wszędzie. Tak jak słońce, które dla różnych osób zdaje się być w różnych miejscach. I chociaż Najwyższy Pan jest żywicielem i obrońcą każdej żywej istoty, to w czasie unicestwienia pochłania On wszystko. Potwierdza to Rozdział Jedenasty, kiedy Pan mówi, że przyszedł, aby zniszczyć wszystkich wojowników zgromadzonych na polu Kuruksetra. Wspomina też o tym, że pochłania również wszystko jako czas. Jest On tym, który unicestwia i zabija wszystko. W czasie stworzenia rozwija wszystko od stanu początkowego, a w czasie unicestwienia wszystko pochłania. Fakt ten potwierdzają hymny wedyjskie, że jest On źródłem wszystkich żywych istot i spoczynkiem wszystkiego. Po stworzeniu wszystko utrzymywane jest dzięki Jego wszechmocy, a po unicestwieniu wszystko z powrotem wraca do Niego, by w Nim znaleźć spoczynek. A oto potwierdzenie hymnów wedyjskich. Yato va imani bhutani jayante yena jatani jivanti yat prayanty abhisamviśanti tad brahma tad vijijnasasva (Taittiriya Upanisad 3.1).

13.18*

jyotisam api taj jyotis    tamasah param ucyate

jnanam jneyam jnana-gamyam    hrdi sarvasya visthitam

jyotisam - we wszystkich obiektach świetlnych; api - również; tat - to; jyotih - źródło światła; tamasah - ciemność; param - poza; ucyate - jest powiedziane; jnanam - wiedza; jneyam - do poznania; jnana-gamyam - osiągany przez wiedzę; hrdi - w sercu; sarvasya - każdego; visthitam - usytuowany.

13.18   Niezamanifestowany i poza ciemnością materii, On jest źródłem światła we wszystkich obiektach świetlnych. On jest wiedzą, jej przedmiotem i celem. To On przebywa w sercu każdej żywej istoty.

13.18 Znaczenie: Dusza Najwyższa, Najwyższa Osoba Boga, jest źródłem światła we wszystkich obiektach świetlnych, takich jak słońce, księżyc, gwiazdy itd. Z literatury wedyjskiej wiemy, iż w królestwie duchowym zbędne jest słońce czy księżyc, albowiem świat ten jest pełen blasku emanującego z Najwyższego Pana. W świecie materialnym to brahmajyoti (duchowe promienie Najwyższego Pana) przykryte jest przez mahat-tattvę, elementy materialne. Dlatego świat ten musi być oświetlany przez słońce, księżyc, elektryczność itd. Obiekty takie nie są jednak potrzebne w świecie duchowym. Literatura wedyjska wyraźnie oznajmia, że wszystko tam oświetlone jest Jego światłością. Jest zatem jasne, że Jego siedziba nie znajduje się w świecie materialnym. Przebywa On w świecie duchowym, znajdującym się daleko w niebie duchowym. Potwierdza to również literatura wedyjska. Aditya-varnam tamasah parastat (Śvetaśvatara Upanisad 3.8). Jest On jak słońce, zawsze pełen blasku, ale znajduje się On daleko poza ciemnością tego materialnego świata.

    Jego wiedza jest transcendentalna. Literatura wedyjska potwierdza, że Brahman jest skoncentrowaną wiedzą transcendentalną. Kto pragnie przenieść się do świata duchowego, ten otrzymuje wiedzę od Najwyższego Pana, przebywającego w każdym sercu. Jedna z wedyjskich mantr (Śvetaśvatara Upanisad 6.18) mówi: tam ha devam atma-buddhi-prakaśam mumuksur vai śaranam aham prapadye. Kto w ogóle pragnie wyzwolenia, ten musi podporządkować się Najwyższej Osobie Boga. Jeśli chodzi o ostateczny cel wiedzy, to literatura wedyjska oznajmia: tam eva viditvati mrtyum eti. "Jedynie znając Jego można wyzwolić się z cyklu narodzin i śmierci." (Śvetaśvatara Upanisad 3.8)

    Obecny jest On w każdym sercu jako najwyższy kontroler. Najwyższy ma nogi i ręce, które rozprzestrzenione są wszędzie, a tego nie można powiedzieć o duszy indywidualnej. Dlatego należy uznać, że jest dwóch znawców pola działania: dusza indywidualna i Dusza Najwyższa. Ręce i nogi jednej istoty znajdują się w jednym określonym miejscu, ale ręce i nogi Krsny znajdują się wszędzie. Potwierdzone jest to w Śvetaśvatara Upanisad (3.17): sarvasya prabhum iśanam sarvasya śaranam brhat. Ta Najwyższa Osoba Boga, Dusza Najwyższa, jest prabhu, czyli panem, wszystkich istot Dlatego jest też ich ostatecznym schronieniem. Nie można więc zaprzeczyć, że Dusza Najwyższa i dusza indywidualna są zawsze różne.

13.19*

iti ksetram tatha jnanam    jneyam coktam samasatah

mad-bhakta etad vijnaya    mad-bhavayopapadyate

iti - zatem; ksetram - pole działania (ciało); tatha - również; jnanam - wiedza; jneyam - przedmiot poznania; ca - również; uktam - opisałem; samasatah - pokrótce; mat-bhaktah - Mój wielbiciel; etat - wszystko to; vijnaya - po zrozumieniu; mat-bhavaya - Moją naturę; upapadyate - osiąga.

13.19   Opisałem ci zatem pokrótce pole działania (ciało), wiedzę i to, co jest jej przedmiotem. Jedynie Moi wielbiciele mogą zrozumieć to dokładnie i w ten sposób osiągnąć Moją naturę.

13.19 Znaczenie: Pan opisał pokrótce ciało, wiedzę i przedmiot wiedzy. Jest to wiedza o trzech rzeczach: znawcy, przedmiocie poznania i procesie poznania. Wszystko to razem nazywane jest vijnana, czyli nauką o wiedzy. Doskonałą wiedzę mogą zrozumieć bezpośrednio czyści wielbiciele Pana. Inni nie są w stanie jej zrozumieć. Moniści twierdzą, że na ostatnim etapie te trzy składniki stają się jednym, ale wielbiciele nie akceptują takiego stwierdzenia. Wiedza i rozwój wiedzy oznacza zrozumienie siebie w świadomości Krsny. Teraz jesteśmy kierowani przez świadomość materialną, ale kiedy tylko zwrócimy całą naszą świadomość ku czynnościom Krsny i zdamy sobie sprawę z tego, iż On jest wszystkim, wtedy osiągniemy prawdziwą wiedzę. Innymi słowy, wiedza nie jest niczym innym, jak początkowym etapem doskonałego rozumienia służby oddania. Dokładniej zostanie to wytłumaczone w Rozdziale Piętnastym.

    Podsumowując: można zrozumieć, że wersety 6 i 7, począwszy od maha-bhutani i kontynuując poprzez cetana dhrtih, analizują materialne elementy i pełne manifestacje symptomów życia, które formują ciało, czyli pole działania. A wersety od 8-12, od amanitvam do tattva-jnanartha-darśanam, opisują proces wiedzy dla zrozumienia dwóch typów znawcy pola działania, mianowicie duszy i Duszy Najwyższej. Następnie wersety 13-18, począwszy od anadi mat-param i kontynuując poprzez hrdi sarvasya visthitam, opisują duszę i Najwyższego Pana, Duszę Najwyższą.

    Zatem zostały opisane trzy czynniki: pole działania (ciało), proces zrozumienia, oraz dusza i Dusza Najwyższa. Szczególnie zostało tu zaznaczone, że dokładnie zrozumieć to mogą jedynie czyści bhaktowie Pana. Więc dla takich bhaktów Bhagavad-gita jest w pełni użyteczna, gdyż oni to mogą osiągnąć najwyższy cel, naturę Najwyższego Pana, Krsny. Innymi słowy, jedynie bhaktowie, i nikt inny, mogą zrozumieć Bhagavad-gitę i osiągnąć upragniony rezultat.

13.20*

prakrtim purusam caiva    viddhy anadi ubhav api

vikaramś ca gunamś caiva    viddhi prakrti-sambhavan

prakrtim - natura materialna; purusam - żywe istoty; ca - również; eva - na pewno; viddhi - musisz wiedzieć; anadi - bez początku; ubhau - oba; api - również; vikaran - przemiany, ca - również; gunan - trzy siły natury materialnej; ca - również; eva - na pewno; viddhi - wiedz; prakrti - natura materialna; sambhavan - wyprodukowane z.

13.20   Musisz wiedzieć, że natura materialna i żywe istoty nie mają początku. Ich przemiany i guny materialne są produktami materialnej natury.

13.20 Znaczenie: Poprzez wiedzę podaną w tym rozdziale można poznać ciało (pole działania) i znawców tego ciała (duszę indywidualną i Duszę Najwyższą). Ciało jest polem działania i skomponowane jest z natury materialnej. Ciało zamieszkuje dusza indywidualna, czyli żywa istota (purusa), która czerpie przyjemność z działalności tego ciała. Jest ona jednym znawcą, drugim zaś jest Dusza Najwyższa. Oczywiście należy wiedzieć, że zarówno Dusza Najwyższa, jak i indywidualna żywa istota są różnymi manifestacjami Najwyższej Osoby Boga. Żywa istota jest w kategorii Jego energii, natomiast Dusza Najwyższa jest w kategorii Jego osobistej ekspansji.

    Zarówno materialna natura, jak i żywa istota są wieczne. To znaczy, że istniały one przed stworzeniem. Materialna manifestacja jest energią Najwyższego Pana. Podobnie i żywe istoty, z tym, że one są energią wyższą. Obie one istniały przed zamanifestowaniem się tego kosmosu. Natura materialna była pogrążona w Najwyższej Osobie Boga, Maha-Visnu, i w odpowiedniej chwili została zamanifestowana za pośrednictwem mahat-tattvy. Podobnie pogrążone są w Nim żywe istoty, lecz ponieważ są one uwarunkowane, sprzeciwiają się służbie dla Najwyższego Pana. Wskutek tego nie mogą wejść do nieba duchowego. Po zamanifestowaniu się natury materialnej, te żywe istoty otrzymują powtórną szansę działania w tym świecie materialnym i przygotowania się do wejścia w niebo duchowe. W tym oto zawiera się tajemnica tego materialnego stworzenia. W rzeczywistości żywa istota jest oryginalnie duchową integralną cząstką Najwyższego Pana, ale z powodu swojej buntowniczej natury jest ona uwarunkowana wewnątrz materialnej natury. Właściwie nie ma znaczenia to, w jaki sposób te żywe istoty, czyli wyższe istoty Najwyższego Pana, weszły w kontakt z naturą materialną. Jednakże Najwyższa Osoba Boga wie, jak i dlaczego to się zdarzyło. W pismach objawionych Pan mówi, że ci, którzy znajdują się pod urokiem natury materialnej, muszą prowadzić ciężką walkę o egzystencję. Ale my powinniśmy wiedzieć, z opisu tych paru wersetów, że wszelkie przemiany i oddziaływania natury materialnej poprzez trzy guny są również produktami natury materialnej. Przyczyną wszystkich przemian i odmienności żywych istot jest ciało. Jeśli chodzi o duszę, to wszystkie żywe istoty są takie same.

13.21*

karya-karana-kartrtve    hetuh prakrtir ucyate

purusah sukha-duhkhanam    bhoktrtve hetur ucyate

karya - skutku; karana - i przyczyny, kartrtve - jeśli chodzi o stworzenie; hetuh - instrument; prakrtih - materialna natura; ucyate - jest powiedziane, że; purusah - żywa istota; sukha - szczęścia; duhkhanam - i niedoli; bhoktrtve - w radościach; hetuh - instrument; ucyate - mówi się, że jest.

13.21   Natura uważana jest za przyczynę wszelkiego materialnego działania i skutków, podczas gdy żywa istota jest przyczyną rozmaitego cierpienia i radości w tym świecie.

13.21 Znaczenie: Przyczyną różnych przejawień ciał i zmysłów pośród żywego stworzenia jest natura materialna. Jest 8 400 000 różnych gatunków życia i te rozmaite formy są tworem natury materialnej. Są one wynikiem różnych przyjemności zmysłowych żywej istoty, która wskutek tego pragnie otrzymać odpowiednie ciało. Wędrując przez różnego rodzaju ciała, doświadcza rozmaitych przyjemności i cierpień. Przyczyną jej materialnego szczęścia i niedoli jest jej ciało, a nie ona sama. Naprawdę szczęśliwa jest jednak w swoim oryginalnym stanie; jest to bowiem jej prawdziwy stan. Ale z powodu pragnienia panowania nad naturą materialną, znajduje się w tym świecie materialnym. Inna sytuacja istnieje w świecie duchowym, który jest miejscem czystym. Natomiast w świecie materialnym musi ona ciężko walczyć i trudzić się, aby dostarczyć rożnych przyjemności ciału. Może należałoby wyraźniej stwierdzić, że ciało to jest rezultatem zmysłów. Zmysły są instrumentami zaspokajania pragnień. Całość – ciało i zmysły – są darem natury materialnej i, jak to zostanie wyjaśnione w następnym wersecie, żywa istota jest nagradzana i karana różnymi warunkami życia, odpowiednio do jej przeszłych pragnień i czynów. Odpowiednio do przeszłych pragnień i czynów żywej istoty, materialna natura umieszcza ją w różnych "rezydencjach". Tak więc, sama żywa istota jest przyczyną osiągnięcia takiej czy innej pozycji, takich czy owakich przyjemności i cierpień. Kiedy zostanie umieszczona w określonym typie ciała, podlega kontroli natury, ponieważ ciało – będąc materią – musi działać zgodnie z prawami natury. Wówczas żywa istota nie ma mocy, aby zmienić to prawo. Przypuśćmy, że dostanie ona ciało psa. Skoro tylko osiągnie to ciało, musi postępować zgodnie z psim zwyczajem. Nie ma innego wyboru. Kiedy dostanie ciało świni, wtedy zmuszona będzie jeść odchody i zachowywać się tak jak świnia. Podobnie, jeśli żywa istota osiągnie ciało półboga, musi postępować odpowiednio do tego ciała. Takie jest prawo natury. Lecz w każdych warunkach Dusza Najwyższa towarzyszy duszy indywidualnej. Zostało to wytłumaczone w Vedach (Mundaka Upanisad 3.1.1.) w sposób następujący: dva suparna sayuja sakhayah. Najwyższy Pan jest tak dobry dla żywej istoty, że zawsze towarzyszy duszy indywidualnej i w każdych okolicznościach obecny jest przy niej jako Dusza Najwyższa, czyli Paramatma.

13.22*

purusah prakrti-stho hi    bhunkte prakrti-jan gunan

karanam guna-sango 'sya    sad-asad-yoni-janmasu

purusah - żywa istota; prakrti-sthah - usytuowana w energii materialnej; hi - na pewno; bhunkte - raduje się; prakrti-jan - wyprodukowany przez naturę materialną; gunan - siły natury materialnej; karanam - przyczyna; guna-sangah - obcowanie z siłami natury materialnej; asya - żywej istoty; sat-asat - wobec dobra i zła; yoni - gatunki życia; janmasu - wobec narodzin.

13.22   W taki oto sposób podąża żywa istota ścieżkami życia w tym materialnym świecie, ciesząc się trzema siłami natury. Tak oto doświadcza dobra i zła pośród różnych gatunków, a przyczyną tego jest jej obcowanie z naturą materialną.

13.22 Znaczenie: Werset ten ma duże znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób żywa istota przechodzi z jednego ciała do innego. Rozdział Drugi tłumaczy, iż zmienia ona ciała, tak jak człowiek zmienia ubrania. Przyczyną tej zmiany okrycia jest jej przywiązanie do życia materialnego. Tak długo jak żywa istota jest przyciągana przez t